سيد محمد حجت كوه كمره‏اى

سعيد عباس زاده‏

ولادت‏

سيد محمد در ماه شعبان 1310 هجرى قمرى در تبريز متولد شد و در دامان پر مهر مادر رشد كرد و بزرگ شد. پدران سيد محمد همه از سادات اصيل و شريف روستاى كوه كمره بوده‏اند كوه كمر در قسمت شمال آذربايجان شرقى در منطقه ارس باران واقع شده است و سادات آن منتسب به سادات حسينى و از شرافت و بزرگوارى بسيار زيادى برخوردارند و به گفته آية الله مرعشى نجفى سادات كوه كمر به خصوص سادات حسينى آن كه آيت الله حجت از آن‏هاست ... به صحت نسب و شرافت حسب و رعايت شدت و در هر عصرى مورد توجه عامه و خاصه مردم بوده‏اند.(1)

دوران تحصيلات‏

پدر سيد محمد حجت آقا سيد على كه خود اهل فضل و دانش و كمالات معروف عصر خويش بود از دوران كودكى تربيت فرزندش را به عهده گرفت. در واقع نخستين مكتب درسى و محفل تربيتى سيد محمد حجت محضر پر از صفا و معنويت پدر بود او در زادگاه خويش به جهت ذكاوت و هوش سرشار توانست در اندك زمان علاوه بر ادبيات معمول و مقدمات فقه و اصول با علوم عقلى و رياضيات نيز آشنا شود. آقا سيد محمد علاوه بر اين علوم، در علم طب كه معروف به طب قديم بود وارد شد و آن را فراگرفت همچنين وى با علم فيزيك و شيمى نيز در همان دوران جوانى آشنا گرديد.

چنانچه از گفته‏هاى خود آقاى حجت بر مى‏آيد وى براى فراگيرى برخى از كتب حوزه نزد استاد حاضر نشده است بلكه با مطالعه خويش توانسته حتى آن را تدريس كند. آقاى رازى از زبان وى مى‏گويد:

به حقير فرمودند همه شرح كبير موسوم رياض سيد على را در نزد پدر خود در تبريز خواندم و جلدين شرح لمعه را با مطالعه تنها يعنى بدون اينكه نزد استاد خوانده باشم دو دوره در تبريز درس گرفتم و پس از تكميل سطوح به نجف اشرف عظيمت نمودم(2).

حجرت به نجف‏

وى در سال 1330 هجرى قمرى در 20 سالگى بود كه راهى حوزه علميه نجف گرديد و در آن ديار نيز آنچه كه در توان داشت براى رسيدن به منزلت عالى علمى و معنوى به كار گرفت اساتيدى كه آيت الله حجت در نجف در محفل درس آنها حاضر گشت عبارتند از:

آيت الله سيد محمد كاظم يزدى صاحب عروت كه در نزد وى تحصيل فقه نمود. آيت الله آقا سيد ابو تراب خوانسارى از علماى معروف، حديث و رجال را فرا گرفت و آيت الله سيد شريعت اصفهانى نيز همچنان از جمله اساتيد وى به شمار مى‏رفت آيت الله حجت همچنان در درس آقا شيخ على گنابادى و ميرزا حسين نائينى و آيت الله سيد جليل فيروز آبادى و آيت الله آقا سيد ضياء الدين عراقى حاضر گشته و سالهاى خوشه چين دانش از اين بزرگان دانش و معارف بود.(3) مدت اقامت وى در حوزه علميه نجف 20 سال طول كشيده است.

وى در اين مدت هم دوره‏هاى تحصيل را در علوم مختلف به پايان رسانده و هم به منزلت بزرگ علمى نائل مى‏شود و در اواخر در حوزه نجف مسجد شيخ انصارى و مقبره ميرزاى شيرازى شاهد درس باشكوه ايشان بوده است. آيت الله حجت در سال 1349 هجرى قمرى به جهت بيمارى و ناراحتى‏هاى جسمى به ايران باز مى‏گردد.

منزلت علمى آيت الله حجت كوه كمره‏اى

آيت الله حجت در حوزه علميه نجف سالها خوشه چين دانش و معارف محضر بزرگان گرديد و به مقام اجتهاد نائل گشت ايشان از بزرگانى چون آقايان بزرگوار شيخ الشريعه اصفهانى، حاج ميرزا حسن نائينى، سيد ابو الحسن اصفهانى، سيد محمد فيروز آبادى، حاج شيخ عبدالكريم حائرى و شيخ ضياء الدين عراقى اجازه اجتهاد و اجازه نقل روايتى نيز داشتند.(4) وى در زمينه‏هاى گوناگون نيز كتابهايى نگاشته‏اند و آثارى كه از ايشان به جاى مانده است فراوان است. هرچند مجموعه آثار ايشان در دسترس نيست و نوشته‏هاى ايشان در موضوعات مختلف عبارتند از:

1- رساله استصحاب در اصول 2- كتاب البيع در فقه 3- جامع الاحاديث و اصول در حديث و رجال 4- حاشيه بر كفاية الاصول 5- كتاب الصلوة 6- لوامع الآثار الضرورية در بررسى روايات نبويه در فروع و اصول 7- مستدرك المستدركات در استدراك آنچه كه از صاحب مستدرك به آن نپرداخته است. 8- كتاب الوقف و ده ها اثر و يادداشتهاى ديگر در زمينه‏هاى مختلف.

اقامت در قم‏

در سال 1349 قمرى آيت الله سيد محمد حجت در قم اقامت گزيد(5) و تدريس در اين حوزه را آغاز نمود در آن روزگار حوزه علميه قم در سرآغاز شكوفايى خود قرار داشت و در رأس اين حوزه علميه انسان بسيار بزرگ و عالم انديشمند چون آيت الله شيخ عبد الكريم قرار گرفته و اين حوزه در سايه توجه و تلاشهاى ايشان مى‏رفت كه از غربت عزلت در فراموشى بار ديگر در جهان اسلام مطرح شود و نامش شهره عالم گردد. آيت الله حائرى كه از سال 1340 هجرى قمرى مشغول سامان دادن اين حوزه بود تا زمان ورود آيت الله حجت كوه كمره‏اى كه نه سال از اين اقامت سپرى مى‏شد توانسته بود كارهاى بسيار اساسى را انجام دهد و در واقع بنيان آن حوزه بزرگى كه مى‏رفت تا مهد پرورش و تربيت انسانهاى بزرگى چون امام خمينى و چندين مراجع بسيار عالى قدر گردد گذاشته شده بود. ليكن اين براى آيت الله حائرى به معناى پايان يافتن مسئوليت نبود بلكه براى ايشان كه هنوز به عظمت حوزه علميه قم مى‏انديشيد حضور اساتيدى چون آيت الله حجت كه تجربه تدريس و تربيت سالهاى متمادى حوزه علميه نجف را داشت بسيار مبارك و مغتنم بود فلذا آيت الله حائرى از همان ابتداى اقامت آيت الله حجت در قم با ايشان نسبت بسيار نزديكى را برقرار مى‏سازد و آيت الله حجت در عين تدريس در حوزه، يكى از ملازمين و مشاورين آيت الله حائرى نيز قرار مى‏گيرد.

دوره زعامت‏

آية الله حائرى در سال 1355 هجرى قمرى به ديار ابدى پيوست ليكن ميراث گرانقدر او كه همان حوزه علميه بزرگ قم بود با شكوه و عظمت باقى ماند پس از رحلت ايشان آيت الله حجت كوه كمره‏اى از جمله سه تن از كسانى بود كه آيت الله حائرى امور اداره حوزه علميه قم را براى آنها وصيت و سفارش كرده بود.(6) چنانچه در كتاب علماى معاصرين آمده است حاج شيخ عبدالكريم آقا يزدى حائرى(پيش از آنكه) بدرود جهان گفته باشد(آيت الله حجت) رإ؛ّّ به نماز خواندن در جاى خود در مسجد حضرت تعيين و به وصايت و نيابت او در انجام كليه امور مذهبى چند ماه پيش از وفات خود تنصيص فرمودند.(7) همچنين پس از رحلت آيت الله حائرى مرجعيت آيت الله حجت نيز برطرف گرديد وى به لحاظ اينكه در زمان حيات آيت الله حائرى مورد توجه ايشان بود مرحوم آيت الله حائرى احتياطات خود را به ايشان ارجاع مى‏دادند. كم كم داراى مقلد شده تا فوت مرحوم حاج شيخ و پس از ايشان جمع كثيرى از مقلدين حاج شيخ به ايشان گرويدند.(8) تا اينكه با رحلت آيت الله اصفهانى و آيت الله قمى مؤمنين از سراسر جهان اسلام به ايشان متوجه مى‏شوند. وى پس از آيت الله بروجردى اولين مرجع عالم تشيع بود و ميليونها نفوس شيعه از ايشان تقليد مى‏كردند.(9)

دوره جديد دوره پس از رحلت آيت الله حائرى داراى ويژگى‏هاى بخصوص عصر ايشان نبوده است.

در روزگارى كه آيت الله حائرى بنيان حوزه علميه قم را بنا نهاد و بر كالبد نيم جان آن روح تازه دميد عصر مشكلات و سخت‏ترين روزهاى علماى اسلام و حوزه‏هاى علميه است چرا كه در اين دوره حوزه مستقيما در معرض حملات ناجوانمردانه حاكم وقت رضاخان پهلوى قرار گرفته بود و او هر چه مى‏توانست براى جلوگيرى از سامان يافتن حوزه انجام مى‏داد اما در دوره پس از رحلت آيت الله حائرى هر چند همچنان فشارها وجود داشت ليكن حوزه علميه در جهان مختلف داراى استحكام و ثبات بود. و حكومت پهلوى نيز كه اين بار پسرش محمد رضا در رأس امور بود اندكى محتاطانه با علماء و حوزه بر خورد مى‏كرد. علماء در اين دوره توانسته‏اند علاوه بر استحكام پايه‏هاى حوزه علميه به گسترش آن در قم و ساير شهرهاى ايران نيز بپردازند.

آيت الله حجت در اين دوره توانسته است چندين كار مهم و اساسى در حوزه علميه قم انجام دهد. وى پس از قرار گرفتن در رأس حوزه در كنار سامان دادن به وضع معيشتى طلاب كه آن روزها طلاب به سختى زندگى خود را مى‏گذراندند در جهت اسكان و فراهم ساختن زمينه‏اى رشد و تحصيل آنان نيز تلاش كرد. مدرسه حجتيه ايشان كه به وسعت 13 هزار متر مربع با 126 حجره و با مدرس و مسجد ساخته شد در همين راستا بود. آيت الله حجت در كنار اين مدرسه كتابخانه‏اى نيز تأسيس كردند كه 1000 جلد كتاب در زمينه‏هاى مختلف در آن وجود دارد و امروزه محل مطالعه طلاب و محققين است از ديگر تلاشهاى آيت الله حجت جمع آورى كتابهاى خطى و نسخه‏هاى خطى از نوشته‏هاى علماء بزرگوار بود كه امروزه ذخايرى بسيار گرانسنگ از گذشته است.(10)

شتابان به سوى حق‏

نويسنده آثار الحجة كه خود از نزديك حالات و ويژگيهاى معنوى و روحى ايشان را ملاحظه كرده است از حال و هواى روحى و معنوى ايشان حكايتها و داستانها زيادى را آورده است و در صفحات زيادى در خصوص معنويت آيت الله حجت قلم فرسايى كرده است، ما چون بناى اختصار داريم فرصت پرداخت حتى به گوشه هايى از اين گونه احوالات ايشان را كه در كتابهاى ديگر و يا خاطره علماى بزرگ آمده است نداريم و در اينجا تنها به يك مورد از ارتباط به رحلت ايشان دارد اشاره مى‏كنيم: مى گويند ايشان در آخرين كسالتى كه متوجه ايشان شد و با آن نيز دار فانى را وداع گفت همه خانواده و وكيل خود را احضار كرد و پس از حاضر شدن وصى خود آقاى حاج سيد احمد زنجانى و بعضى فضلاء و ديگر فرمودند مهر مرا بشكن آقايان گفتند براى چه؟ فرمودند: براى اينكه بعد از من كسى از اين مهر سوء استفاده نكند. عرض كردند، حالا چرا؟ فرمودند: از اين كسالت خوب نخواهم شد و اصرار كردند و حاضرين تفأل به نيك نگرفتند و انكار كردند تا ايشان قرآن خواسته و استخاره براى اين كار كردند همه منتظر بودند كه آيه وعده بهبودى ايشان بدهد؛ ديدند تا آقا قرآن را گشود و به اول صفحه آن نگاه كرد و با وجد و نشاط فراوان گفت له دعوة الحق (11) و قرآن را به دست داد ديدند (12) آية الله حجت همان طور كه خود گفته بود از اين كسالت ديگر بهبود نمى يابد و او پس از بيست و سه سال اقامت در كنار بارگاه حضرت معصومه در قم و تلاش خستگى ناپذير در راه ترويج احكام الهى در روز دوشنبه سوم جمادى الاولى 1372 هجرى قمرى جان به جان آفرين تسليم مى‏كند و مقبره وى در جلو مسجد مدرسه حجتيه واقع شده است.

شاگردان‏

آيت الله حجت چه در قم و چه در حوزه علميه نجف مورد توجه دوستداران علم و فضيلت بود و كسانى كه از كياست و هوش و استعداد برخوردار بودند از درك محضر ايشان غافل نمى‏شدند. آثار الحجه با تحليل موقعيت علمى آيت الله حجت در حوزه علميه قم مى‏نويسد: پس از مرحوم آيت الله حائرى (مؤسس) در ميان زعماء گذشته حوزه علميه قم مرحوم آيت الله حجت هم از كسانى است كه از حوزه تدريس فضلاى برجسته و دانشمندان بزرگ و علماى عاليمقام و مجتهدين عظام بيرون آمده و در شهرستان قم و حوزه علميه و ساير شهرستانهاى دور و نزديك ايران مشغول به تدريس و تصنيف و تأليف و خدمات دينى مى‏باشند وى 136 تن از شاگردان ايشان را كه هر يك از علماى خدمتگذار و اساتيد معروف بوده‏اند. نام مى‏برد. ما اين نوشته مختصر را به اسامى چند تن از آنان زينت مى‏بخشيم. آيات و اساتيد بزرگوار 1- حاج سيد يونس اردبيلى. 2- آقا مهدى حائرى. 3- حاج سيد مهدى انگجى. 4- حاج سيد مرتضى ايروانى. 5- حاج شيخ مرتضى حائرى. 6- آقا سيد محسن حجت (فرزند ايشان). 7- آقا شيخ محسن مشكينى. 8- آقا حجت مهدى اراكى. 9- آقا ميرزا محمد على طباطبايى. 10- سيد محمد حسين طباطبايى (صاحب الميزان). 11- حاج شيخ قربانعلى اعتمادى تبريزى. 12- ميرزا محمد بنايى. 13- آقا سيد محمد داماد. 14- حاج شيخ عبد الحسن غروى تبريزى. 15- حاج سيد صادق لواسانى. 16- آقا سيد حسين بدلا 17- شيخ اسد الله كاشانى. 18- شيخ احمد عراقى. 19- شيخ ابو طالب تجليل. 20- حاج شيخ محمد باقر عرفانى بيهودى. بسيارى از اين بزرگان دار فانى را وداع گفته و به سوى پروردگار شتافته‏اند.(13)

منابع‏

1- آثار الحجة، محمد رازى.

2- علماء معاصرين، ملا على خيابانى.

3- ريحانة الادب، ج 2.

4- آيينه دانشوران.

5- گنجينه دانشمندان، ج 1

6- مجله نور علم شماره 10، جامعه مدرسين.

پاورقى:

1- آثار الحجة، رازى، ج‏1، ص‏93.

2- همان.

3- ريحانة الادب، ج‏2، ص‏24.

4- علماء معاصرين، خيابانى، ص‏215.

5- علماء معاصرين، خيابانى، ص‏214.

6- آيينه دانشوارن، ريحان يزدى، ص‏53.

7- علماء معاصرين، خيابانى، ص‏215.

8- آثار الحجة، جلد1، ص‏113 با اندكى تغيير و تصرف.

9- همان.

10- اين آثار در كتابخانه خصوصى فرزند ايشان، حجة الاسلام حاج سيد حسن حجت است و فهرستى از آن نيز منتشر شده است.

11- سوره رعد، آيه 14.

12- آثار الحجة، محمد رازى، ج‏1، ص‏124.

13- آثار الحجة، ج‏1، ص‏194.