سيد محمّد محقق داماد

الگوى اجتهاد

احمد محيطى اردكانى

مرحوم آية اللّته حاج سيد محمد محقق داماد به سال 1325ه.ق(1) در خانواده‏اى روحانى - كه به تقوا اشتهار داشتند - در احمد آباد اردكان به دنيا آمد.

آن مرحوم مانند جدّ خود پيامبر اكرم (ص)قبل از ولادت پدر را از دست داد و در شش سالگى مادرش از دنيا رفت.

پدر بزرگوارش روحانى مخلص به نام سيد جعفر موسوى از علاقمندان واقعى خاندان پيامبر (ص)بود. او قبل از تولد فرزند به شوق زيارت عتبات عاليات با پاى پياده از وطن خود خارج شد و در همين سفر روح پاكش به ملكوت اعلى پيوست.(2)

حاج سيد محمد پس از تحصيل علوم مقدماتى در اردكان راهى شهر يزد شد و از محضر استادان بزرگ آن زمان در يزد كسب فيض نمود.

استادان وى در يزد

-1حجة الاسلام حاج سيد يحيى واعظ يزدى ( متوفاى 1362هق)

وى از وعاظ بزرگ در احمد آباد اردكان متولد گرديد و در شهر يزد به تحصيل و تدريس پرداخت سپس به اصفهان رفت و از علماى اعلام، آقاى سيد مهدى درچه‏اى، شيخ اسداللّه قمشه‏اى، ميرزا جهانگير خان قشقايى و آقا ميرزا احمد مدرّس بهره‏مند گرديد.(3)

-2سيد حسين باغِ گندمى.

وى از شاگردان برجسته آيت اللّه العظمى حاج سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى بود كه سالها در عتبات از محضر علما كسب فيض نمود و سپس به وطن خود يزد بازگشته به امر تدريس مشغول گرديد.(4)

-3سيد احمد مدرس

وى از مدرسين ماهر و معروف يزد بوده و حجةالاسلام ريحان يزدى نيز از شاگردان او محسوب مى‏شود.(5)

-4آية اللّه حاج شيخ غلامرضا فقيه يزدى ( 1378 - 1295ه.ق)

وى فرزند حاج ابراهيم يزدى ( كوچه بِيُكى) است كه در سال 1309ه.ق وارد حوزه علميه مشهد گرديد و بعد از تحصيل علوم ادبى و اندكى فقه و اصول و كلام همراه آقا سيد حسن قوچانى معروف به آقا نجفى با پاى پياده و رنج فراوان از مشهد به يزد و سپس به اصفهان رفت.(6)

وى پس از پنج سال اقامت در اصفهان و تحمل زحمت و تنگدستى زياد در سال 1319ه.ق عازم نجف شد و از محضر علماى بزرگوارى چون حاج ميرزا حسين فرزند حاج ميرزا خليل، و آيت اللّه آسيد محمد كاظم يزدى، و آخوند ملامحمد كاظم خراسانى و آشيخ هادى محقق تهرانى و آشيخ محمدباقر شيرازى اصطهباناتى بهره‏مند شد، و به وطن خود يزد مراجعت و در آنجا مقيم گرديد.

او، علاوه بر تدريس در حوزه علميه، اهتمام زياد، به امر تبليغ و ارشاد مردم داشت و چون سخنانش از دل بر مى‏خواست ناچار بر دل مى‏نشست.

نفوذ كلام و نيكويى اخلاقش زبانزد خاص و عام بود. بسيارى از اهالى يزد معتقدند كه وى اهل كرامت بود.

آيةاللّه حاج شيخ غلامرضا از آيةاللّه حائرى مؤسس حوزه علميه قم و حاج ميرزا سيد على مدرس لب خندقى اجازه اجتهاد داشت. با اينكه در آن زمان گاهى بيش از صد هزار تومان در سال از سهم مبارك امام (ع)به دستش مى‏رسيد هيچ از آنها استفاده نمى‏كرد و از راه هداياى ناچيزى كه مردم در پى تبليغ و ارشاد به او مى‏دادند، به زندگى ساده خويش ادامه مى‏داد.

وى در روز جمعه ذيحجه ( 11تير ) 1338در سن هشتاد و سه سالگى رحلت نمود و در مقبره‏اى كنار مزار امامزاده جعفر يزد به خاك سپرده شد.(7)

مهاجرت به قم

مرحوم آقاى داماد در سال 1341ه.ق در سن 16سالگى درست يك سال پس از تأسى حوزه علميه قم به دست مبارك آيةاللّه حائرى يزدى، با راهنمايى استاد به قم مهاجرت نمود.(8)

عنايت خاصى كه مرحوم حاج شيخ غلامرضا، موقع بدرقه شاگردش مبذول داشت به اندازه‏اى جالب بود كه نظيرش كمتر ديده شده است. آنگونه كه استاد معظم حاج آقا موسى شبيرى زنجانى دامةافاضاته نقل مى‏فرمود: مرحوم آقاى داماد وقتى كيفيت آمدن استادش به گاراژ براى بدرقه و كندن لباس و جوراب و پوشاندن آنها بر وى را متذكر مى‏شد اشك در چشمانش حلقه مى‏زد.(9)

استادان وى در قم

آيةاللّه محقق، در قم نيز از محضر استاتيد و آيات عظام كسب فيض نمود كه نام تعدادى از آنها از اين قرار است:

-1آيةاللّه مير سيد على يثربى كاشانى( متوفاى 1380ه.ق)

-2آيةاللّه سيد محمد تقى خوانسارى( متوفاى ) 1371

-3 آيةاللّه ميرزا محمد همدانى( متوفاى 1365ه.ق)

-4آيةاللّه حاج سيد محمد حجّت كوه كمرى ( متوفاى ) 1372

-6 آيةاللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى( متوفاى ) 1355

آيةاللّه مؤسس به اين شاگرد عنايت خاص داشت و با داشتن چنين شاگردانى به آينده حوزه علميه قم دلگرم و اميدوار بود.

همين عنايت استاد و موقعيت ممتاز علمى و تقوايى وى سبب شد كه مرحوم آيةاللّه حائرى وى را به دامادى خود بپذيرد و از آن روز به لقب داماد مشهور و معروف گرديد.(10)

تشكيل حوزه درسى

او پس از ارتحال استادش آيةاللّه حائرى، رسما تدريس در حوزه علميه قم را شروع كرد و در مدت كوتاهى محضر درسش محل تجمع فضلاى بنام حوزه گرديد.

وى به قدرى به امر تدريس اهميت مى‏داد كه در ايام تعطيل دروس حوزه نيز به تدريس و تربيت طلاب مى‏پرداخت در محضر محقق داماد دانشوران بزرگى تربيت شدند كه نام برخى از آنان را زينت بخش اين مقاله مى‏آوريم.

-1شهيد حاج شيخ مرتضى مطهرى

-2شهيد سيد محمد حسين حسينى بهشتى

-3شهيد حاج شيخ عبدالرحيم ربانى شيرازى

-4امام موسى صدر

-5شهيد دكتر محمد مفتح همدانى

-6شهيد حاج شيخ على قدوسى

-7شهيد حاج آقا مصطفى خمينى فرزند رهبر كبير انقلاب اسلامى ايران

-8حاج شيخ مرتضى حائرى يزدى

-9حاج شيخ احمد پايانى

و...

و تعداد كثيرى از استادان بزرگوار حوزه علميه كه هم اكنون بر كرسى تدريس اندوخته‏هاى علمى و عملى خويش را در اختيار شاگردان قرار مى‏دهند و چون استاد خويش آيةاللّه محقق داماد به تعليم و تربيت شاگردان مشغولند بعضى از آنها عبارتند از:

-1عبداللّه جوادى آملى.

-2حاج آقا موسى زنجانى.

-3ميرزا على احمد ميانجى.

-4سيد حسن طاهرى.

-5حاج شيخ ناصر مكارم شيرازى.

-6حاج شيخ حسين مظاهرى اصفهانى.

-7حاج شيخ محمد تقى ستوده اراكى.

-8حاج سيد على محقق( فرزند آن مرحوم) .

-9حاج شيخ حسين نورى همدانى.

-10محمد مؤمن قمى.

-11سيد جلال طاهرى اصفهانى.(11)

ويژگيهاى اخلاقى

اين فقيه فرزانه، به تدريس فقه و اصول و پرورش فضلاء، علاقه فراوانى داشت و از برجسته‏ترين استادان حوزه محسوب مى‏شد.

روزهاى آخر عمر از عارضه سكته قلبى رنج مى‏برد از ماه مبارك رمضان به بعد در منزل بسترى گرديد وقتى همه طبقات مخصوصا شاگردانش به ديدار وى مى‏رفتند، گاهى اوقات كه ساعت درسشان فرا مى‏رسيد و خود را از شركت در جلسه درس محروم مى‏ديد. اشك مى‏ريخت و اين جملات پر ارزش را مى‏فرمود:

« من از مرگ نمى‏ترسم ولى از اين مى‏ترسم كه وجود عاطل و باطلى باشم و نتوانم انجام وظيفه شرعى كنم» .(12)

حضرت آيةاللّه مؤسس در حق ايشان مى‏فرمود:

« آقاى داماد از خوش فكرترين شاگردان من است» .

او بسيار خوش مجلس، شوخ و شيرين سخن بود، به مقامات ظاهرى دنيا اهميّت نمى‏داد. بسيار متواضع، بى‏اعتنا به جاه و جلال ظاهرى و با زهد و پارسايى زندگى را سپرى كرد.(13)

گاهى كه به مناسبت خاص در مسند ارشاد و وعظ قرار مى‏گرفت سخنانش در دلهاى شنوندگان اثر بسيار عميقى داشت و به هنگام دعا و مناجات و مراسم سوگوارى هر بيننده‏اى تحت تأثير حالت روحانى و چشم اشكبارى وى قرار مى‏گرفت.(14)

وفات

اين عارف عظيم الشأن در چهارشنبه 2ذى حجه 1388بر اثر سكته قلبى پس از 75روز بيمارى دار فانى را وداع و به معبود خويش پيوست. اهالى قم بعدازظهر همان روز پيكر پاك ايشان را با اندوه فراوان و چشمان گريان تشييع نموده در مقبره‏اى از مقابر شرقى صحن مطهر حضرت معصومه (ره)مقابل ايوان آينه به خاك سپردند.

سپس به پاس تجليل از مقام علمى و زهد و تقواى ايشان از طرف مراجع عاليقدر و اساتيد حوزه و شاگردان آن مرحوم و مردم متدين شهرها مراسم فاتحه برگزار گرديد.(15)

فرزندان

از وى فرزندان لايق و شايسته‏اى باقى مانده است كه از ميان آنها حضرت حجةالاسلام و المسلمين حاج سيد على محقق، از اساتيد محترم حوزه علميه قم و عضو جامعه مدرسين و از ائمه جماعت مسجد بازار قم مى‏باشند كه به جاى مرحوم پدر بزرگوارشان اقامه جماعت مى‏نمايند و حضرت حجةالاسلام و المسلمين حاج سيد مصطفى محقق كه از فضلا و مدرسين حوزه بوده مدت طولانى رياست سازمان بازرسى كل كشور جمهورى اسلامى ايران را بر عهده داشتند و در موضوعات مختلفى صاحب تأليف مى‏باشند.(16)

آثار

آثار علمى چندى از آيةاللّه محقق داماد باقى مانده است كه از جمله حواشى بر عروةالوثقى است كه به قلم خود آن مرحوم نگارش يافته است.

بعضى از شاگردان آن مرحوم نيز دروس استاد را تقرير و به رشته تحرير در آورده‏اند كه برخى از آنها به زيور طبع آراسته گرديده است.

از ميان آن شاگردان كه تقرير بحث‏هاى استاد را نگاشته‏اند، چند نفر را نام مى‏بريم:

-1استاد حاج شيخ عبداللّه جوادى آملى كه مباحث حج، صلوة، صوم، اعتكاف، خمس، و قسمت عمده زكات را تقرير و به رشته تحرير در آورده‏اند، دوره « كتاب الحج» در سه جلد طبع و نشر گرديده و كتاب صلوة نيز زير چاپ است.

-2استاد ناصر مكارم شيرازى، دوره اصول ايشان را نوشتند.

-3حاج سيد جلال الدين طاهرى اصفهانى، مبحث طهارت و دوره اصول را تقرير نمودند.

-4حاج شيخ محمد مؤمن، بحث صلوة را نوشته‏اند.(17)

در اين اواخر براى زنده نگهداشتن ياد آن فقيد سعيد، كميسيون نامگذارى اماكن اردكان، خيابانى را در انتهاى خيابان آيةاللّه خامنه‏اى اردكان به نام آيةاللّه داماد نامگذارى نموده است.(18)

مرقد منوّر

مقبره‏اى كه مرحوم آيةاللّه داماد در آن به خاك سپرده شده، اتاقى در حدود 12متر مربع مى‏باشد، كه مرقد آن بزرگوار در وسط آن و روى قبر، سنگ برجسته‏اى در حدود 70 * 110سانتى متر قرار دارد كه بر روى آن چنين حجّارى شده است:

لقد لبّى ربّه الكريم

مزار عالم ربانى فقيه اهل البيت مرحوم آيةاللّه حاج سيد محمدتقى داماد يزدى قدس سره كه مقارن با تأسيس حوزه علميه قم به اين شهر مهاجرت و از محضر آيةاللّه حائرى( قده) استفاده كامل نموده و سپس به ابتكار و تحقيق مخصوص به خويش به تدريس خارج اشتغال، تا به فاصله اندكى فضلاء عظام به محضرش آشنا و تحقيقات علمى و فتاوى عميق آن فقيه عاليقدر زبانزد مراكز مهم اجتهاد و استنباط شد و با تدريس مداوم فقه و اصول و اهتمام به تعليم و تربيت فضلاء حوزه مقدسه رسالت علمى و دينى خويش را انجام داد و سرانجام روز چهارشنبه دوم ذى حجه سنه 1388اختر فروزان آسمان تحقيق در سن شصت و پنج سالگى دعوت حق را لبيك گفته حشره اللّه مع اجداده و تغمّده بغفرانه» .

علماى مدفون در اين مرقد

در اين مرقد منور عالمان بزرگوار ديگرى نيز مدفونند كه باعث عظمت و نورانيت بيشتر اين مكان مى‏باشند، مختصرى از زندگى آنان چنين است:

-1آيةاللّه حاج آقا سيد مرتضى علم الهدى جزايرى كه از عالمان بزرگ مقيم اهواز بود و بعد از رحلتش او را به قم آوردند و در اين مكان به خاك سپردند.

روى سنگ مرقدش چنين نوشته است:

بسمه تعالى

كل من عليها فان و يبقى وجه ربك ذى الجلال و الاكرام

مرقد منور و آرامگاه عليين مكان عالم ربانى و فقيه صمدانى جامع المعقول و ا لمنقول حاوى الاصول و الفروع قطب المجتهدين و فخر العلماء العالمين ابى المفاخر و المكارم و آيةالتقى و علم الهدى مرحوم آيةاللّه العظمى آقاى حاج آقا سيد مرتضى علم الهدى جزايرى ابن العلامة الفهامة الحاج سيد محمدرضا قدسى جزايرى شوشترى قدس سرهما رحلت نابهنگام آن مرحوم روز يكشنبه هيجدهم ماه ربيع الاول سال 1393قمرى مطابق دوم ارديبهشت .1352

-2 آيةاللّه حاج ميرزا على آقا غروى عليارى( 1417 - 1319ه.ق)

وى پس از تكميل دروس سطح در زادگاهش شهر تبريز، در سال 1341ه.ق عازم شهر مقدس نجف شد و از محضر اساتيد بزرگ خوشه‏ها برگرفت.

بعضى از آنها عبارتند از:

-1آيةاللّه آقاى ضياء الدين عراقى (1361 - 1278)

-2 آيةاللّه آقا شيخ محمد حسين نائينى غروى (1355 - 1282)

-3 آيةاللّه آقا سيد ابوالحسن اصفهانى (1365 - 1284)

-4 آيةاللّه آقا سيد محمد حجت كوهكمرى (1373 - 1310)(19)

و...

وى پس از رسيدن به جايگاه رفيع اجتهاد و كسب اجازات علمى و فقهى از بزرگان و علماى دين به ديار خويش بازگشت و علاوه بر رسيدگى امور مختلف مردم؛ به توسعه امور فرهنگى اهتمام ورزيد و با تشكيل حوزه درس و بحث به تربيت شاگردان علوم اسلامى پرداخت.

ايشان در فقه، اصول، كلام، تفسير قرآن و دعا داراى تأليفات ارزشمندى است.

آيةاللّه ميرزا على آقا غروى بعد از يك قرن زندگى با بركت در اواخر اسفند 1375ه.ش در حاشيه زدن بر كتاب غايةالقصوى در ترجمه عروةالوثقى مرحوم سيد محمد كاظم يزدى با بروز سكته مغزى، بسترى گرديد و در عصر روز دوشنبه دوم ارديبهشت 1376ه.ش رحلت نمود، پيكر پاك آن عالم وارسته در همين مكان در جوار محقق داماد دفن گرديد.(20)

-3آيةاللّه حاج شيخ احمد پايانى ( 1375 - 1306ه.ش)

وى مقدمات علوم دينى را در مدرسه علميه ملاابراهيم شهرستان اردبيل فرا گرفت و در اوايل سال 1366ه.ق براى ادامه تحصيل عازم حوزه علميه قم گرديد و در كنار تحصيل به تدريس پرداخت و از محضر عالمان بزرگوارى چون آيةاللّه سيد محمد باقر سلطانى طباطبايى(قده) مدفون در مرقد امام خمينى(ره) ، آيةاللّه نجفى مرعشى(ره) ، و آيةاللّه حاج سيد محمد حجت كوه كمرى، و آيةاللّه حاج آقا حسين بروجردى، و آيةاللّه سيد محمد محقق داماد بهره‏مند گرديد.

آية اللّه پايانى در تدريس مكاسب مرحوم شيخ انصارى و كفايه مرحوم آخوند خراسانى ماهر بود و ساليانى متمادى به اين امر پرداخت.

وى بر مكاسب آن مرحوم شرح و حواشى دقيقى دارد كه دو جلد آن از اوّل مكاسب محرّمه تا آخر بيع ما يقبل التمليك و ما لا يقبل به چاپ رسيده است.

بر كفاية مرحوم آخوند نيز شرحى نوشته‏اند كه هنوز مخطوط و ناتمام است. از وى تقريرات بحث بيع مرحوم آيةاللّه حجت و اصول آيةاللّه بروجردى نيز به صورت مخطوط به يادگار مانده است. رساله‏اى در احكام الاراضى و بيع الفضولى نيز به رشته تحرير در آورد. كه در مجموعه مقالات كنگره مقدس اردبيلى و شيخ انصارى (ره) به چاپ رسيده است.(21)

پي نوشتها:

1- در گنجينه دانشمندان، تأليف شيخ محمد رازى، ج 142 2تاريخ تولد را 1321ه.ق ذكر كرده است. اما در زيرنويس ص 97مجلد نور علم ( ش مسلسل ) 17آمده است: بنابر اظهارات يكى از نويسندگان آن مرحوم تاريخ تولد ايشان روشن نبوده و خود آن مرحوم با مقايسه به معاصرين خود بين سال 1323تا 1325را حدس مى‏زند.

2- مجله نور علم، نشريه جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ش مسلسل 17شهريور 1365ص .97

3- آينه دانشوران، سيد عليرضا ريحان يزدى، با مقدمه و تعليقات ناصر باقرى بيدهندى، ص 378 - 379گنجينه دانمشندان، ج 7ص .462

4- آينه دانشوران، ص 224و .225

5- همان، ص .734

6- سياحت شرق، تأليف آقانجفى، ص 81تا .155

7- النجوم المسرد فى الصرح الممرد، زيراكس از نسخه خطى، تأليف سيد جواد مدرسى يزدى ص .125

8- ماهنامه سيماى اردكان، ش 27ص 3و مجله درسهايى از مكتب اسلام سال دهم شماره × 4ص 225تا .226

9- مجله نور علم، ش 17ص 97تا .98

10- همان، ص 98و ماهنامه سيماى اردكان، ص 3و مجله درسهايى از مكتب اسلام سال دهم شماره 4ص .226

11- همان.

12- همان.

13- همان.

14- همان.

15- همان.

16- مجله نور علم، ش 17ص .102

17- همان.

18- ماهنامه سيماى اردكان، ش 27ص .3

19- بقيةالسلف، با مقدمه هادى هاشميان، چاپ اول، .1376

20- همان و مجله آينه پژوهش، ش 43ص .110 - 11

21- گفتگو با حجةالاسلام محمد رضا پايانى فرزند آن مرحوم و يادداشتى كه از زندگينامه پدر بزرگوارش در اختيار من گذاشت. و مجله آينه پژوهش، ش 43ص .111 - 113