دكتر محمّد محقّقى

 سفير شرق

محمّد جواد نورمحمدى

تولّد

حضرت حجةالاسلام و المسلمين دكتر محمد محققى رشتى در سال 1328ه.ق در لاهيجان به دنيا آمد.(1) پدرش آقا ميرزا كاظم (2) از مردان باتقوا و پرهيزگار روزگار خويش بود. استاد محققى در خانواده مذهبى ميرزا كاظم كودكى را پشت سر گذاشت و جان خويش را با محبت‏هاى سرشار پدر و درآمد حلال خانواده‏اش آماده تلاش فردا كرد.

تحصيلات

استاد محقق چون همه كودكان پاى به مدرسه گذاشت و دروس مدارس را با موفقيت ادامه داده، موفق به گرفتن ديپلم شد. پس از آن به تحصيل علوم اسلامى روى آورد و مدتى در رشت و خراسان، تهران به تحصيل پرداخت و در اين مدت تا بخشى از سطح پيش رفت البته نامى از اساتيد وى در اين دوران ثبت نشده است.(3) پس از آن در سال 1351ه.ق (4) در حالى كه سن ايشان در حدود 23سالگى بود، به حوزه علميه رهسپار شد و تحصيلات علوم اسلامى را پى گرفت و بقيه دروس سطح حوزه را در محضر استادان فراگرفت وى به درس خارج بزرگان حوزه راه يافت و از محضر آنان بهره‏هاى فراوان برد. ايشان در دوره درس خارج بيشترين استفاده را از درس آيت اللّه حاج عبدالكريم حايرى بود.

پس از رحلت آيت اللّه حائرى(ره) مدتى به همدان رفته، در آن شهر به خدمات دينى و فرهنگى پرداخت و پس از آن باز به حوزه علميه قم بازگشت و به تدريس و مطالعه و تحقيق پرداخت. وى با توشه‏اى كه از علوم جديد و قديم داشت، در حوزه علميه قم به تدريس فلسفه و طبيعيات پرداخت. سبك تدريس فلسفه وى ابتكاراتى داشت كه نظر آيت اللّه العظمى بروجردى را نيز به خود جلب كرد، از دروسى كه ايشان علاوه بر فلسفه تدريس مى‏كرد هيئت، فيزيك و طبيعيات، رياضيات و زبان فرانسه بود و عده زيادى از فضلاى برجسته قم در آن شركت مى‏كردند. حضرت آيت اللّه العظمى آقا موسى شبيرى زنجانى درباره تدريس ايشان فرمود:

« آقاى محققى يكى درسى هم داشت كه در آن اطلاعات جديدى كه غالب طلاب به آن احتياج داشتند، به صورت تلفيقى با دروس حوزه مطرح مى‏كردند. بنده هم درس ايشان مى‏رفتم، در آن درس نيز اتفاقا آقا سيد عبدالجواد جبل عاملى كه استاد شرح لمعه ما بود شركت مى‏كردند».(5)

دوران تحصيل استاد محققى با نابسامانيهاى زيادى براى حوزه‏هاى علميه مقارن و فقر و گسيختگى گسترده‏اى حاكم بود. در اين زمان آقا شيخ محمدتقى نيز در اثر فقر شديد براى مدتى موفق به ادامه تحصيل نشد و به تجارت پرداخت. پس از مدتى تلاش اقتصادى عالم جليل القدر و فقيه وارسته و فرزانه آيت اللّه حاج شيخ محمد تقى بافقى او را از ادامه اين كار بازداشت و او نيز در پى سخن مرحوم بافقى از كار دست كشيد.

بخشى از حيات پربار استاد محققى به تبليغ و رساندن پيام دين به مردم گذشته است. استاد محققى پس از وفات پدر همسرش، آقا سيد محمد مدرس سعيدى يزدى به يزد رفت و در آن شهر به فعاليت پرداخت و در اثر تلاش مشفقانه در قلوب مردم جاى گرفت.

تا اينكه در سال 1371ق در حالى كه از حيات پربركتش 43سال مى‏گذشت، به تهران مهاجرت كرد و به تدريس در دانكشده معقول و منقول ( الهيات) پرداخت و دانشجويان دانشگاه تهران نيز از خوان انديشه مذهبى وى بهره بردند(6).

استادان

سير تحصيلات استاد محققى هماره با اندرزهاى استادان پربار و موفقيت‏آميز بوده است. و آنان بوده‏اند كه استعدادهاى شاگرد را شكوفا و خلاقيت‏هاى وى را جستجو و تربيت مى‏كرده‏اند. به پاس داشت مقام والاى استادان به يادى مختصر از معلمان ايشان مى‏پردازيم.

-1آيت اللّه العظمى حاج شيخ عبدالكريم حايرى

از بزرگترين استادان آقا شيخ محمد محققى است كه درس خارج را در خدمت ايشان شاگردى كرده است.

-2آيت اللّه العظمى سيدمحمد تقى خوانسارى‏(7)

استاد محققى بخشى از دوره سطح را در خدمت آقا سيد محمد تقى خوانسارى كه جامع بين علم و عمل و بسيار با ورع و پرهيزگار بود، گذرانده است.

-3آيت اللّه العظمى سيد شهاب الدين مرعشى نجفى (8)

اين فقيه فرزانه نيز از استادان دوره سطح استاد محققى است.

-4استاد ميرزا محمد همدانى (9) ( 1365 - 1315ه.ق)

استاد محققى در دوره سطح از محضر ايشان بهره برده است، ميرزا محمد همدانى در همدان به دنيا آمد. و پس از استفاده علمى از محضر فرزانه عارف آيت اللّه حاج شيخ على گنبدى ( از شاگردان آخوند ملا حسينعلى همدانى و مدفون در شيخان) و آيت اللّه حاج شيخ على دامغانى به تهران رفت و از حوزه دروس عقلى حكيم و عارف فرزانه حكيم ملا محمد هيدجى، آيت اللّه على مدرسى و آقا شيخ عبدالنبى نورى عراقى بهره برد. سپس به قم آمده، از محضر آيت اللّه حائرى مؤسس حوزه بهره برد و خود حوزه درس تشكيل داد و بسيارى از فضلا از بيان زيباى او بهره‏مند شدند. ايشان در جمعه 22ماه محرم وفات و در قم به خاك سپرده شد.

-5استاد اديب طهرانى‏(10)

-6آيت اللّه حاج شيخ عباس تهرانى

درباه شاگردى استاد محققى در سخنى كه آيت اللّه حاج آقا موسى شبيرى زنجانى فرمودند، چنين آمده است:

« در درسى كه آقاى محققى درباره علوم جديد و آشنايى طلاب با علوم و اصطلاحات علوم كلاسيك داشتند گفتند بنده مى‏خواستم شرح منظومه سبزوارى بخوانم و خدمت عده‏اى از اساتيد رفتم اما آنچه باب طبعم بود، نيافتم ولى خدمت حاج شيخ عباس تهرانى رسيدم ديدم ايشان خيلى خوب از عهده بحث بر مى‏آيد و منظومه حكيم سبزوارى را در خدمت ايشان خواندم» (11)

سفر به هامبورگ و تبليغ تشيع

از انديشه‏هاى ارزشمند و زيباى آيت اللّه العظمى بروجردى ( ره) عنايت فراوان ايشان در اعزام مبلّغ به خارج از كشور بود و ايشان امكانات فراوانى را فراهم مى‏كردند تا شيعه در جهان مطرح شود و بتواند انديشه، آرمانها، اصول و ارزشهايش را مطرح كند و آنان را براى جهانيان با سبك نوين قدرت استدلال بيان كنند.

از جمله اين حركت‏هاى ارزشمند اعزام حضرت حجةالاسلام محققى به هامبورگ آلمان بود كه در سال 1375ق انجام شد(12). اين اقدام ارزشمند كه با توجه به درخواست ايرانيان مقيم آلمان براى اعزام روحانى به آن منطقه انجام شد و استاد محققى كه با انديشه‏هاى نو و ابزار پيشرفته آشنايى داشت و به زبان خارجى نيز مسلط بود به آن كشور فرستاده شد.اين آشنايى و تسلط بر ابزار امروزى و به همراه داشتن مهارت‏هاى والاى علوم اسلامى و بخصوص فلسفه براى آنانى كه بخواهند آگاهانه و منطقى درباره دين بحث و بررسى كنند، بسيار مغتنم بود.

حركت سازنده و هشيارانه آيت اللّه بروجردى و اقدامات شايسته استاد محققى در آن زمان بازتاب گسترده‏اى داشت و در روزنامه‏ها مورد بحث و بررسى قرار گرفت. يكى از اين اقدامات احداث مسجد بزرگ هامبورگ بود كه كلنگ آن به وسيله استاد محققى به زمين زده شد. در دعوتنامه مراسم افتتاح كار ساختمانى مسجد كه به دو زبان فارسى و آلمانى منتشر و براى مدعوين فرستاده شد، آمده است:

« با تأييدات خداوند متعال»

بر حسب دستور بزرگ پيشواى اسلامى عالم تشيع حضرت آيت اللّه العظمى الحاج آقا حسين طباطبائى بروجردى مدظله العالى بزرگترين مسجد اسلامى در هامبورگ بنا مى‏شود.

هيأت ساختمان مسجد مفتخر است كه بدين وسيله از جناب عالى براى انجام مراسم زدن اولين كلنگ دعوت نمايد. صبح روز شنبه پانزدهم شعبان، روز فرخنده ميلاد امام زمان حضرت حجة بن الحسن ( (ع)برابر 13فوريه ) 1960از ساعت ده و نيم ساختمان مجلل ما شروع مى‏شود. در پايان انجام مراسم از عموم محترم در عمارت مقابل زمين مسجد پذيرايى خواهدش شد.

از طرف هيأت ساختمان مسجد ايرانيان در هامبورگ

نماينده حضرت آيت اللّه العظمى بروجردى

محمد محققى استاد دانشگاه تهران (13)

اين مسجد در زمينى به مساحت 3800متر در كنار درياچه « آلستر» در هامبورگ ساخته شده است. اين مسجد كه به مسجد جعفرى هامبورگ مشهور است، بزرگترين و جديدترين مسجد اروپا مى‏باشد و دو هزار نمازگزار را در خود پذيرا است.(14)

مسجد ايرانيان در هامبورگ

نماينده آيت اللّه بروجردى در هامبورگ آقاى محققى كه با علاقه كامل به امور مذهبى و راهنمايى مسلمين آلمان اشتغال دارد و جلب اعتماد طبقات پير و جوان را كرده، سال گذشته امكان خريد زمين بسيار مناسبى را براى مسجد در كنار درياچه آلستر كه يكى از زيباترين نقاط هامبورگ است، به قيمت مناسب به عرض آيت اللّه رسانيد و معظم له فورا دستور فرمود كليه مبلغ از ايران حواله و به اين ترتيب زمين مسجد ابتياع شد. روز شنبه 23بهمن 1338كه مصادف با عيد سعيد مولد حضرت حجت بود( 15شعبان ) 1379اولين كلنگ بناى مسجد مسلمين هامبورگ زده شد در مراسم جشن كليه ايرانيان مقيم هامبورگ و عده‏اى از شخصيت‏هاى اين شهر شركت كرده بودند. علاوه بر اعضاى سركنسولگرى شاهنشاهى در هامبورگ آقاى دكتر عزيزى رايزن فرهنگى ايران در آلمان نيز براى حضور در جشن از كلن به هامبورگ آمده بود. آقاى محققى شرح مؤثر و جامعى درباره تاريخچه و لزوم ايجاد بناى مسجد را بيان داشت و از توجهاتى كه آيت اللّه مبذول فرموده‏اند، تشكر كرد. بعد متن تاريخچه به زبان فارسى و آلمانى در جعبه فلزى زير اولين سنگ قرار داده شد. آيه‏اى را كه حضرت ابراهيم (ع)به هنگام بناى خانه كعبه نوشته بو، بر روى لوحه سنگ تاريخ بناى مسجد مسلمين در هامبورگ حك نموده‏اند.(15)

دوران پربركت توقف استاد محققى در آلمان ديرى نپاييد و ايشان در سال 1383ه.ق به ايران بازگشت. هشت سال كار و تلاش پيگير و ثمرات فراوانى را به ارمغان گذاشت. وى در بازگشت به ايران به قم آمده و ساكن شدند و تا پايان عمر شريفشان در آن ديار پر خير و بركت زندگى كردند.(16)

آيت اللّه بروجردى و انديشه‏هاى زيبا

يكى از نكات قابل توجه و تحسين برانگيز در زندگى آيت اللّه بروجردى انديشه‏هاى زيبا، گسترده و اصولى ايشان است كه موجب افتخار شيعه است. وى داراى فكرى باز و گسترده بود. ايشان در تبليغ جهانى تشيع سعى بليغى داشت و به كشورهاى زيادى نماينده فرستاده بود تا انديشه‏هاى اسلامى و معارف شيعى را گسترش دهند. ايشان علاوه بر هامبورگ آلمان، در آمريكا، كراچى، پاكستان، كويت، سودان، مدينه و غير آن نماينده داشتند.

سبك استدلال و ورود و خروج در مباحث فقهى و اصولى و رجالى و نيز نوآورى‏هاى ارزشمندى داشته‏اند كه خود به صورت سبكى نوين و خاص در آمده، عده‏اى از بزرگان خود در حال حاضر پيرو آن سبك‏اند. يكى از ظرايف‏هايى كه از محضر آيت اللّه بروجردى نقل شده، چنين است كه آقاى محققى در سفرى كه به ايران داشتند و از آلمان بازگشته بودند در خدمت آيت اللّه بروجردى اظهار نگرانى كردند كه ما در آن جا مشكلى داريم و آن اينكه آقايان نوعا همراه خانمهايشان به مسجد مى‏آيند و متأسفانه خانم‏ها وضع حجابشان مناسب نيست اگر سختگيرى كنيم كار پيش نمى‏رود. چه بايد بكنيم. آيت اللّه بروجردى فرمودند:

« نه، سخت‏گيرى نكنيد به اقل حجاب اسلامى اكتفا بكنيد. اينان بعدا كه بيشتر آمدند و آشنا شدند درست مى‏شوند. ابتدا سخت نگيريد.»

آقاى محققى از اين وسعت نظر و ديد باز آيت اللّه بروجردى بسيار خوششان آمده بود.(17)

آرى اين ظرافت هاست كه موجب تقويت اين دين مى‏شود و البته با تسامح و برخورد سهل انگارانه با انديشه‏هاى دينى بسيار متفاوت است. استاد محققى در نامه‏اى كه براى مرحوم سيد عليرضا ريحان يزدى نوشته، چنين آورده است:

« بعضى از دختران آلمانى كه به كيش مقدس اسلام مشرف مى‏شوند، تدبر و آشنايى آنان به قرآن مجيد از اكثر ما مسلمانان بيشتر است».(18)

خانواده استاد محققى

تاريخ ازدواج مرحوم مشخص نيست. وى با دختر مرحوم حجة الاسلام آقا سيد مدرس سعيدى كه از روحانيون يزد بود، ازدواج كرد و خانواده‏اى متدين و فرهنگى را تشكيل داد. حاصل اين ازدواج دو فرزند پسر به نامهاى محمد على و محمد جواد و دو دختر مى‏باشند.(19)

آداب معاشرت و مردم دارى

از روحيّه‏هاى پاك و زيباى استاد محققى آداب معاشرت بسيار جذاب و دلنشين ايشان و تلاش فراوان ايشان در خدمت به مردم است. وى در هر منطقه كه براى تبليغ و ترويج شريعت اسلام گامى نهاد، مورد استقبال فراوان مردم قرار مى‏گرفت و جذابيّت سخن وى و معاشرت و مردم دارى ايشان اثر فراوانى در افراد مى‏گذاشت و شيفته برخورد مفيد ايشان مى‏شدند. وى در يكى از ايام كه مدتى در يزد رحل اقامت افكنده بود، بطورى مورد توجه مردم قرار گرفت و از پايگاه اجتماعى و محبوبيت مردمى برخوردار شد كه مردم مى‏خواستند وى را براى نمايندگى از يزد به مجلس شوراى ملى بفرستند امّا ايشان نپذيرفت و نسبت به شخص ديگرى توصيه كرد.

وفات

ستاره حيات استاد محققى رو به افول گذاشته بود واز عمر وى 61بهار گذشته بود در حالى كه عمر چندانى نكرده بود بر اثر سكته قلبى چشم از جهان فرو بست و به ديار جاودانه سفر كرد. پس از انجام مراسم با شكوهى در قبرستان ابوحسين قم مقبره: « بقعة العلما» دفن گرديد.

پى نوشتها:

1- آينه دانشوران، سيد عليرضا ريحان يزدى، تعليقات ناصر باقر بيدهندى، ص .92گنجينه دانشمندان، محمد شريف رازى، ج .257/2

2- آينه دانشوران، ص .311

3- گنجينه دانشمندان، محمد شريف رازى، ج .257/2

4- آينه دانشوران، ص .311

5- در گفتگو با آيت اللّه آقا موسى بشيرى زنجانى در تاريخ .1376/1/9

6- آينه دانشوران، سيد عليرضا ريحان يزدى، ص .92گنجينه دانشمندان، ج .258 - 257/2

7- همان، ص .92

8- همان، ص .311

9- همان.

10- همان، ص .82 - 81

11- گفتگو با آيت اللّه زنجانى در تاريخ .1376/1/9

12- آينه دانشوران، ص .92

13- همان، ص 483به نقل از روزنامه اطلاعات 14رمضان .1379

14- همان، ص .481 - 480

15- همان، ص .482

16- همان، ص .95

17- مجله حوزه، ش 43 - 44ص 104مصاحبه با آيت اللّه سيد حسين بدلا با اندكى دخل و تصرف.

18- آينه دانشوران، ص .484

19- همان، ص .95